ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΠΟΥΛΙΑΣ, ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΙΚΡΙΩΜΑ

Αθήνα, 30 Μαΐου 1993, ARTI 15 1993

Δοκεί δε μέγα τι είναι και χαλεπόν ληφθήναι ο τόπος.

Αριστοτέλη, Φυσικά IV

Στα τελευταία του έργα αποκαλύπτει το μυστικό της αναζήτησης της ενότητας με τρόπο συμβολικό, ενοποιώντας τα στοιχεία του έργου του, ενώ σαν υλικό χρησιμοποιεί το ανοξείδωτο ατσάλι σε ελάχιστες διατομές που του παρέχουν τη δυνατότητα να δουλεύει με το φως. Τα έργα του είναι χαμηλόφωνα τεκμήρια της νοσταλγίας για την αρχιτεκτονική. Από το μαύρο τετράγωνο του Malevich ως τα σύγχρονα τοπία δωματίου, η διαμάχη των δύο τεχνών είναι στην ουσία μια ερωτική πράξη.
Ο Ζογγολόπουλος έρχεται να μας υπενθυμίσει ότι πρόκειται για παρεξηγημένη σχέση σε στιγμές κρυφού εναγκαλισμού.
Δίχως να χρειάζεται, όπως πολλοί νέοι σύγχρονοι του, οικοδομικά υλικά και οικοσκευή για να το υποδηλώσει, αισθάνεται οντολογικά αναγκαίο να ασχοληθεί με την αναζήτηση της μορφής ψαρεύοντας σε κλασικές έννοιες, χωρίς να χρησιμοποιεί ούτε λέξεις αλλά ούτε και τα πράγματα, διατηρώντας μία πλαστική σχέση με την αρχιτεκτονική, ίσως γιατί είναι γνώστης της ατοπίας η οποία θα εγκατασταθεί στο ρήγμα που θα άνοιγε αν ο ένας «χώρος» εναντιωνόταν στον άλλο «χώρο».
Την επιθυμία της αρχιτεκτονικής την ξαναβρίσκει κανείς στα άδυτα των έργων του.
Η χρήση του μεγεθυντικού φακού δεν έγινε για να απελευθερώσει τα αλλεπάλληλα πρόσωπα της μορφής, αλλά και για να αποτυπώσει το ίχνος μιας άλλης κλίμακας στο χώρο. Πολλοί τον κατηγορούν γι’ αυτή του την εμμονή στην αναζήτηση της μορφής, όμως νομίζω πως μέσα από αυτήν κατορθώνει, από τον αντίθετο δρόμο, να πει τα πάντα και μ’ ένα τρόπο εξίσου σύγχρονο. Ίσως γιατί, υπηρετώντας την πλαστική σαν χειρουργός, τοποθέτησε πάνω στο δέρμα της γης, ελιξήρια νεότητας- ίσως αυτό να είναι το μυστικό της μακροβιότητάς του και εκείνης της αδάμαστης νεανικής πνοής που τον περιβάλλει.
Μέσα στο έργο του έσωσε σαν σε κιβωτό το ήθος του καλλιτέχνη και τη συνέχεια της παράδοσης, περισώζοντας το απόσταγμα αυτού που άξιζε να περισωθεί: την προσωπική του θεραπευτική αγωγή προς τον υποθάλποντα μηδενισμό της εποχής του. Πειθαρχώντας τη σύλληψη σε κανόνες, σαν ένα είδος κοσμικού κάναβου, οι μορφές σε ανάταση πλησιάζουν το Υψηλό δίχως ίχνος ρητορικής μεγαλοστομίας.
Ο Ζογγολόπουλος τυλίγει τη γυμνή αφαίρεση με διαφανή ενδύματα και με χειρονομίες σεμνές, δεν την προδίδει- του χρειάζονται ως εφόδια που πάνω τους θα εναποθέσει τα σύμβολα, την κίνηση, τα στοιχεία. Ίσως αυτό να ήταν η Ελληνική γαλήνη και το αινιγματικό χαμόγελο του Κούρου, θεϊκό και δολοφονικό μαζί, πέρα από ηθικές κατηγορίες. Νέα νοήματα ξεχύνονται μέσα από τις συνθήκες της ανέλιξης της μορφής, σ’ αυτό το ταξίδι που ο Ζογγολόπουλος ξέρει καλά ότι δεν φθάνει στην Ιθάκη.
Τα σχόλια απουσιάζουν, οι συνειρμοί και τα σύμβολα κρύβονται επιμελώς κάτω από τη γλώσσα. Λεπτότητα, χάρις και ευγένεια περιβάλλουν τη μορφή που φαινομενικά εμφανίζεται ως πρωταγωνίστρια, όμως εδώ πιστεύω ότι έγκειται η σημασία του έργου του, κατορθώνοντας την ενότητα, μέσα σε αυτήν, ούτως ή άλλως, περιέχεται το παν.
Η γλώσσα του έργου είναι το ίδιο το έργο.
Τα όρια που διαχωρίζουν το σύγχρονο από το κλασικό αναιρούνται και στο μεγάλο Ικρίωμα της Βενετίας το ίδιο το οπτικοκινητικό συμβάν της ανέλιξης της μορφής, γίνεται το περιεχόμενο.
Η γλώσσα του έργου είναι εκστατική και σε στιγμές έκστασης κανείς δεν μιλάει. Η σύνθεση δεν είναι μόνο σύνθεση των στοιχείων που τον απασχόλησαν τα τελευταία χρόνια, αλλά και η σύνθεση των Τεχνών. Το μεγάλο Ικρίωμα, έτσι όπως θα στέκει μπροστά στην πρόσοψη του Ελληνικού περιπτέρου θα αναιρέσει την ύπαρξη του, δημιουργώντας μία δεύτερη πρόσοψη-πρόσωπο.
Η μεγάλη κατασκευή θα έχει μία αργή κίνηση καθώς από τους σωλήνες το νερό θα πέφτει πάνω στις ομπρέλες. Αργή, όπως η κίνηση της γης καθώς γλιστράει μέσα στο Σύμπαν. Ησυχία και περισυλλογή, ενώ οι ομπρέλες υποβοηθούμενες από τους ακοντισμούς του φωτός που εκπέμπουν οι λεπτές διατομές του ατσαλιού και από τη διαφάνεια αναιρούν το πρόβλημα του Μπαρόκ για τη στατικότητα των αγγέλων.
Η ανάληψη της μορφής έχει συντελεστεί.
Το μεγάλο Ικρίωμα είναι ένας ύμνος στο φως. Μέσα στην απόλυτη διαφάνεια της μεγάλης κατασκευής αναιρείται η βαρύτητα, έτσι που το φως συνδυαζόμενο με την ελαφράδα βοηθάει τον θεατή στηρίζοντας πάνω στο Ικρίωμα την αυταπάτη της ανάληψης. Οι ομπρέλες, όπως και το ποδήλατο, ως αντικείμενα του κατασκευαστικού ταλέντου του ανθρώπου, εμπεριέχουν καλύτερα από οποιαδήποτε άλλη μορφή το απουσιάζον σώμα του. Η αφαίρεση του σώματος διασώζεται στη μορφή της ομπρέλας.
Η κατασκευή θα μπορούσε να επεκταθεί ως το άπειρο, όπως εκείνη η κολώνα του Brancusi, αν δεν είχε λόγο να γίνει η μάσκα του περιπτέρου. Τα ακόντια καρφώνονται στην κατασκευή για να ενσωματώσουν ένα μυστικό υδραυλικό ρυθμό σε μια μουσική ενορχήστρωση.

Το μεγάλο Ικρίωμα είναι μια προσφορά για τις μουντές και βροχερές ημέρες μας. Σαν την αυγή γεμάτο δροσοσταλίδες εφηβικής αφύπνισης ξυπνάει μέσα μας την πιο παλαιά επιθυμία του καινούργιου.